bijeljina | bo

Danasnji period u razvitku  grada Bijeljina karakterise se sasvim nekim drugim i novim faktorima (prije svega politickim) o cemu se ovde necu osvrtati i pokusavati da ih tumacim.  

Moze se slucajno desiti da iz nekih razlicitih ili precijenjenih ideja,  u vidu jednostranog motiva sve ovo postane proizvod subjektivizma !? U relativno kratkom periodu, koji je bio ispunjen intenzivnim politickim i teritorijalnim promjenama , grad Bijeljina je izgubio svoju fizionomiju i dusu kojom je nekada disao. Ja sam tada izgubio i svoj rodni grad.

Cilj ovog kratkog memoranduma i jeste upravo da na jednostavan nacin podsjeti i osvijetli samo neke od uticaja koji su rezultat svih sadasnjih promijena. Naravno kako je to izgledalo u stvarnosti,  

potrebno je zagaziti  malo i u proslost grada Bijeljine .  

  Nizad S. Sofic

 

Semberija

    Semberija je narodni naziv za ovu oblast.Termin "Semberija" ne pominje se u pisanim izvorima, pa se ne moze ustanoviti kada je on postao Ime "Semberija" je najvjerovatnije madjarskog porijekla.Vezano je za vrijeme kada je Ugarska Kraljevina privremeno drzala ove krajeve(XII - XVI vijek).U okviru Ugarske drzave redovno su ulazili Srem i Slavonija. "Szembe" (cita se sembe) na madjarskom jeziku znaci: preko puta, naspramno, prijeko.Slovenizovana rijec "sembe", dobila je nastavak "ija" kao npr. Sumadija(zemlja suma), a na madjarskom ona jednostavno znaci "zemlja preko Save". Semberija je stvarno pandan Sremu, ne samo geografski vec i karakterom zemljista, te je bez sumnje mogla svoje ime da izvede iz ovog madjarskog prijedloga.Pretpostavlja se, na osnovu dosadasnjih rezultata ispitivanja te i slucajnih nalaza da je ova oblast naseljena jos u praistoriji, od neolita do mladjeg zeleznog doba.Za vrijeme rimske uprave oblast je administrativno pripadala provinciji Panoniji. Materijalni ostaci svjedoce o naseljavanju ove oblasti i u kasnijim periodima(rimski, ranoslovenski i dalje tokom srednjeg vijeka). U vrijeme Porfirogenita i kasnije, do polovine XII vijeka , Semberija je u zajednici sa Srbijom, da bi tada pripala Madjarima. Od 1284. - 1314. godine ovim krajevima vladao je Stefan Dragutin, a poslije 1314. godine opet pripada Madjarima. U sastav bosanske drzave ovaj kraj ulazi 1322. godine. Pod Ugarskom vlascu je ponovo od 1412. godine do turskog osvajanja. Kada je ovaj kraj definitivno potpao pod tursku vlast, do sada nije utvrdjeno. Posto oblast nije obuhvacena popisom od 1515. i 1516. godine, Handzic zakljucuje da je Posavina(obuhvatajuci Semberiju) najverovatnije osvojena 1521. godine. U XVII i XVIII vijeku Semberija je bola granicna oblast Turskog carstva prema Austro-Ugarskoj, jedno vrijeme i u sastavu Austro-Ugarske drzave. Stvaranjem srpske drzave u XIX vijeku, Semberija je na tromedji Turske, Austro-Ugarske i Srbije. Austro-Ugarskom okupacijom 1878.godine i dalje je granicna oblast prema Srbiji. Bijeljina, koja se nalazi u centru Semberije, prvi put se spominje 1437. godine. Od 1533. godine, Bijeljina, koja se tada zvala "Cetvrtkoviste", srediste je istoimene nahije.Pretpostavlja se da je u srednjem vijeku ova oblast bila posebna zupa. 1664. godine kroz Bijeljinu je proputovao cuveni turski putopisac Evlija Celebija na putu iz Sarajeva za Ugarsku. Podaci o Bijeljini usli su sa ostalim podacima o jugoslovenskim zemljama u njegovo cuveno djelo "Sejahatname", koje je, u izvodima na nas jezik preveo dr.H. Sabanovic. Francuz M. Quiclet , u svom putopisu iz 1658. godine, Bijeljinu je nazvao "Belina", a turski putopisac Evlija Celebija naziva je "Bilina". Takvi nazivi se pojavljuju i u turskim , odnosno austrijskim dokumentima iz kasnijeg doba. Poslije okupacije, 1878. godine Austrija je sluzbeno nazvala "Bjelina". Ovaj naziv imala je sve do 1918. godine, kada je dobila danasnji naziv "Bijeljina". 

 

Prvi put se pominje u pismu ugarskog kralja Sigsmunda I, datiranom 1. avgusta 1406. godine pod nazivom "Beelen". Izvod koji se odnosi na Bijeljinu glasi:....

"Zatim smo , strahujuci od razbojnika(harami) po imenu Cole(Kole) Ibrahima, krenuli s nasom pratnjom prema sjeveru i nakon napornog puta kroz planine i sume, dosli smo u naprednu kasabu Belinu. Ta se kasaba nalazi u veoma plodnom i zitorodnom velikom polju, koje obiluje travom i vodom.Ona ima pet mahala sa 500 kuca lijepih,daskom pokrivenih, prizemnih i na sprat. U svakoj kuci ima ziva voda. Po bascama na hiljade divnih pticijih melodija osvjezavaju ljudsku dusu i okrepljuju covijecije zdravlje. Od svih boljih kuca istice se veliki odzak Ali-pase Cengica(Cengi Zade), koji je pokriven kao rubin crvenim crijepom(ceramidom). To je dvorac sa divanhanama i hodnicima, sobama kuhinjom na spratu i u prizemlju, tako da mu u svoj Bosni nema ravna. U blizini tog saraja nalazi se jedan gaj, kome se ogromna stabla uzdizu do neba. U debelom hladu svakog stabla moze da se napase hiljada ovaca. Tlo mu je tako bogato zelenilom i cvijecem, kao da je zemlja oblozena zelenom kadifom. Klima je prijatna i tu ima svakovrsnog voca koje je na glasu".

*M.Grabcanovic, Semberske novine, Iz proslosti naseg kraja, br.36, Bijeljina, 1982. godine.

 

Stanovnistvo i naselja

Cesti ratovi i pomijeranje granica, kao i ustanci i bune u susjednim drzavama, imali su uvijek veliki odjek u Semberiji, pri tome izazivajuci pustosenja i migraciju stanovnistva.

O srednjovjekovnom stanovnistvu Semberije podaci su oskudni. Pretpostavlja se da je bilo slovensko, jer je govorilo slovenskim jezikom i pisalo cirilicom. Prvi turski popis ovog kraja iz 1533. godine spominje selo Cetvrtkoviste sa svega trinaest muslimanskih kuca, sedam samaca i jednim vojnim licem, dok je Bijeljina tada nazvana nahija, kojoj je sjediste selo Cetvrtkoviste.

Naziv Cetvrtkoviste je imalo status sela, da bi te godine carskom neredbom bio uspostavljen u njemu pazarni dan i godisnji sajam, a ono postala kasaba.

Godine 1548. u sledecem popisu, u ovom kraju spominje se 17 sela sa ukupno 504 hriscanske i 218 muslimanskih kuca.

Kao sto se vidi, izmedju ova dva popisa, naglo je porastao broj naselja ( od 4 na 17, kao i broj kuca- od 55 na 722). Ovaj podatak upucuje na pretpostavke da se, stabilizacijom politickih i privrednih prilika, dio starog stavnovnistva vratio. Jedan dio stavnonistva sigurno predstavlja nove doseljenike. Po popisu oni su evidentirani pod nazivom "doslac". Nadimak "doslac" mogli su doseljeniku dati samo starosjedioci, sto indirektno potvrdjuje njihovo postojanje.

U sledecem popisu, iz 1600- 1604. godine spominje se istih 17 sela, ali je broj domacinstava povecan na 839, sto opet predstavlja znatno povecanje. Nagli porast stanovnistva u ovom periodu rezultat je, kako povratka starog stanovnistva, tako i doseljavanje Vlaha iz juznih dinarskih oblasti. Ovo stocarsko stanovnistvo privuceno je davanjem velikih poreskih olaksica. Proces islamizacije stanovnista, vjerovatno je otpoceo ubrzo poslije osvajanja od strane Turaka. Kod ovog popisa (1600 - 1604. godine ), muslimanskog stanovnista ima u 12 sela.

U toku 1688. godine preseljen je znatan broj stanovnistva iz Bosne i Srbije u Srem i Slavoniju, u domove koje su Turci iselili, pa se pretpostavlja da je medju njima bilo i stanovnistva iz Semberije.

Krajem XVII i pocetkom XVIII vijeka Semberija postaje popriste ratnih razaranja, sto se odrazilo i na naselja: neka su djelimicno izgubila stanovnistvo, neka su potpuno napustena, a stanovnistvo se ponovo razbjezalo.

U ratu 1716. godine Bijeljina je potpuno razorena, a Semberija je od tada pa do 1739. godine pod austrougarskom vlascu.

1739. godine Semberija ponovo potpada pod tursku vlast. Podaci iz 1783.godine govore o tome da je smjena vlasti znacila i prekid ili bar promjenu u razvoju naselja i stanovnistva: ona tada ima 200 " turskih" i 15 " hriscanskih" kuca.

Prekid u razvoju naselja u tom periodu potvrdjuju i narodna predanja o naseljavanju danasnjeg stanovnistva. Tradicija uvijek spominje velike sume u kojima je doseljenik, sa dozovolom bega, krcio i zauzimao prostor prema slobodnom izboru, a mogao je da zauzme zemljista koliko mu treba, sto takode svjedoci o slaboj naseljenosti u XVIII i prvoj polovni XIX vijeka.

U XIX vijeku bice jos iseljavanja iz Semberije, u vise navrata. U vrijeme srpskog ustanka izmedu 1807. i 1809. godine iselilo se iz Semberije ( i drugih krajeva u Podrinju) nekoliko hiljada stanovnika u Macvu i srbijansko Podrinje.

U vrijeme "posavske bune", koja je imala velikog odjeka u Semberiji stanovnistvo se takodje sklanjalo u Sribiju.

Mnoge od ovih izbjeglica vratice se poslije stisavanja prilika u Semberiji, ali ih je dosta ostalo u Srbiji.

Tako je bilo za vrijeme ustanka 1875. do 1876. godine i srpsko- turskog rata, kada su, poslije sukoba ustanika sa Turcima i poslije turske odmazde, mase ljudi iz Semberije presle u Srbiju

Muslimansko stanovnistvo pojacano je XIX vijeku doseljavanjem iz Srbije

 

Poslije austrougarske okupacije do I svjetskog rata traje proces iseljavanja Muslimana. Neki od njih tada odlaze u Tursku, dok se drugi povlace iz sela ka Bijeljini i najblizoj okolini.

   Osamdesetih godina XIX vijeka kolonizovan je izvjestan broj madjarskih porodica u sembersko selo Novo selo kod Bijeljine. 1942. godine obje grupe iselile su se iz Semberije u Madjarsku i Njemacku.

   Pred kraj XIX vijeka, zapocelo je naseljavanje slovackog stanovnistva u Bijeljinu. Ovi kolonisti su bili dotad naseljeni oko Backog Petrovca i Pivnica u Backoj, a bili su potomci kolonista iz Slovacke. S obzirom na to da su Slovaci porijeklom Slovenci , to je poslije I i II svjetskog rata bilo neznatno vracanje na stara stanista, ali ih se veci broj pri popisima opredeljivao za neke druge narodnosti.

 Interesantno je pomenuti jos jednu nacionalnost, koja je bila, a i sada je zastupljena u Bijeljini - Rome. U posljednjem popisu stanovnistva iz 1981. godine, samo se 976 lica izjasnilo kao Romi, dok stvarno Roma ima u Bijeljini oko 2500. Najveci broj Roma izjasnilo se kao Muslimani.

O Semberskim Romima

 " Romi su se u ovom kraju pojavili za vrijeme turske carevine, pocetkom XVII vijeka. Prema porijeklu, etnickom sastavu i antropoloskim odlikama, bijeljinski Romi se svrstavaju u dvije skupine. Jedna je skupina porijeklom iz Egipta, a druga iz Indije. I jedni i drugi su u proslosti, sve do pobijede narodne revolucije, smatrani gradanima drugoga reda, nazivani razni pogrdnim imenima i strogo izolovani u poseban dio grada.

 Romi porijelom iz Egipta ( tur. "kiptijan" - kopti) migrirali su poslije turske invazije na Egipat pocetkom XVI vijeka. Primili si su islam postepenim seljenjem preko Palestine i Anadola stigli su na Balkan. Turci su se njima koristli u svojim pohodima u Evropi kao pomocnim osobljem, a u vrijeme mira naseljavali ih u posebne mahale. Tako je bilo i u Bijeljini. Ziveci dugo sa slavenskim sugradjanima, izgubili su vlastiti jezik, obicaje i ostale karakteristike posebne nacije.

 Romi porijeklom iz Indije migrirali su iz svoje pradomovine pred najezdom Mongola, pa su postepenim seljakanjem preko Avganistana, Irana i Turske dosli na Balkan. Turci su ovu skupinu Roma nazivali, "gurbet" (turc.) skitnica. U okolinu Bijeljine ( selo Ravno polje ) naseljeni su pocetkom XIX vijeka.

 U toku II svjetskog rata cetnici su ih protjerali iz sela u Bijeljinu. Poslije rata narodna vlast im je u naselju Fincijev salas sagradila 100 kuca. Odatle su postepeno migrirali u grad. Danas zive na periferiji Bijeljine. Posljednjih godina veliki broj ovih Roma je na privremenom radu u inostranstvu. Podigli su moderne, savremene, opremljene kuce, a smatra sa da ovih Roma ima priblizno oko 1500."

*

*   *

U pocetnoj fazi naseljavanja Semberskog podrucja, kuce su bile udaljenje jedna od druge i smjestene na rasciscenim terenima usred sume.

Stanovnistvo se bavilo iskljucivo sjecom suma. Proces naseljavanja je tekao sporo i trajao dugo. Postepenim naseljavanjem vise familija, dolazilo je do formiranja odredjenih grupacija kuca, odnosno zaselaka. To su ujedno i korijeni razvoja odnosa susjedstva, koji su bili cvrsti iz vise razloga:

1.) mjesto stanovanja i sume za sjecu bile su u neposrednoj blizini;

2.) s obzirom na to da su grupacije stambenih kuca najprije cinile porodice jedne familije, rodbinske veze su cinile te odnose objektivno jakim;

3.) radeci na posjedima istog feudalca stanovnici su bili u velikoj neizvjesnosti da svakog trenutka mogu biti protjerani sa zemlje koja nije njihova; zajednicka nevolja okupljala je tadasnje stanovnike i doprinijela da se ti susjedski odnosi razvijaju i njeguju ; iz razloga bolje komunikativnosti formiraju se unutar svakog zaseoka interne saobracajnice.

Sa povecanjem naseljenog stanovnistva i povecanjem vrsta poslova kojima se bavi (pored sjece sume, razvijala se uporedo i poljoprivreda i dr.), dolazi i do potrebe za vecom vezom izmedju zaselaka. Formiraju se nove saobracajnice , koje se ujedno i glavni motiv da se stanovanje razvija duz njih.

Razvoj stocarstva i poljoprivrede donio je , pored zadovoljavanja osnovnih zivotnih potreba stanovnistva njihovim proizvodima, stvaranje viska proizvoda , a time i mogucnost razmjene . U to vrijeme Bijeljina se naziva nahija , ciji je centar selo Cetvrtkoviste.

Dolazi do formiranja centra , koji okuplja stanovnistvo radi razmjene viska proizvoda , dolaska na vasar , jednom godisnje , ili pazarni dan ( cetvrtak ) jednom nedeljno.

Pri tome , jaca i opsta sigurnost stanovnika , jer su i vlasti donijele odredjene zakone prema kojima oni postaju vlasnici posjeda na kojima proizvode, a ujedno imaju stalno mjesto stanovanja.

U daljoj fazi razvoja stanovanja Cetvrtkoviste postaje centar razmjene trgovine i prerasta u grad Bijeljinu. Istovremeno jacaju sela oko Bijeljine , a veze sa gradom postaju sve bolje razvojem saobracajne mreze.

Bijeljina postaje centar opstine u kojoj se na izuzetno kvalitetnoj semberskoj zemlji razvila poljoprivreda, a sam grad postepeno prerasta u industrijski centar.

Razmjestaj stanovanja u gradu

U gradu Bijeljina postojao je sve do 60-tih godina , kada je srusen, centar grada koji se nazivao "carsija".

"Carsija" je bio administrativni trgovinsko-zanatski , usluzni dio grada , dok je stanovanje bilo izvan centra , u mahalama.

Postojale su : Selimovici, Hambar-mahala, Tombak -mahala, Pasine basce, Dasnica, Gvozdevici.

Pojedini nazivi su zadrzani kao nazivi mjesnih zajednica. Mjesne zajednice koje su promijenile nazive u svakodnevnom govoru stanovnika grada cesto se pominju po ranije nazvanim mahalama.

"Mahale su obicno zapocinjale kucom i putem do nje, i od nje dalje do drugih kuca.Kad se tako sakupi dovoljan broj kuca u naselju, nadje se dobrotvor koji podigne dzamiju i onda dovede vodu i sagradi cesmu, srediste (mejdan) mahale. Ova dobije zatim jos svoju pekaru i ducan za najnuznije kucne potrebe, dok je ostala trgovina i obrt svima zajednicka u carsiji.

Takav je grad malo decentraliziran."

Na slican nacin su gradjene sve mahale u Bosni, sa manjim razlikama u odnosu na razlicitu konfiguraciju terena.

"Svaka mahala ima svoju sabirnu cestu, blagog uspona, tj. kicmu, krivudave puteve ili sokake , izvedene po izohipsama , strme vezne pjesacke staze medju sokacima i svoje kicme ili stambene puteljke."

Diferencijacija puteva je sasvim savremena, a na formiranje mahale uticali su faktori: konfiguracija terena, putevi, vidici, osuncanje, zavjetrina, izvori, potoci, vocnjaci i dr. to znaci, isti faktori koji se uzimaju u obzir prilikom formiranja savremenih naselja.Moze se zakljuciti iz prethodnog da je ondasnji graditelj, radeci po osjecaju , a za covjeka, dobro poznavao njegove naike, potrebe , zelje i njegov nacin zivota.Narocito se njegovao odnos susjedstva, za koji se danas ne moze reci da je naglasen.Na selu su ovi odnosi razvijeniji, cvrsci , jer tamo "rijetko koja porodica je samodovoljna, a nema ni javnih usluga-servisa".

Postoje mnogi elementi u zivotu koji razdvajaju ljude danas(razlicite radne usluge koje ljudi obavljaju, dovode do formiranja brojnih drustvenih grupa, izmedju kojih se uspostavlja distanciranje, difereciranje ljudi i grupa na kulturnom , vjerskom ideoloskom i drugim planovima ).

"No, jednovremeno , stvaraju se i razvijaju i odnosi koji ljude priblizuju i spajaju. Neki od tih odnosa su institucionarni, neki su izrazito spontani.

Susjedski odnosi spadaju u spontane medjuljudske odnose.Iako su susjedski odnosi spontani , njih u dobroj mjeri mogu stimulisati ili destimulisati i urbanizam i arhitektura svojim koncepcijama planiranja i projektovanja. Cesto se kaze: "Bolje imati dobrog komsiju , nego nekog iz familije"!

Utilitaristicki susjedski odnosi ogledaju se u medjuuslugama: placanju stanarine, telefona, struje,pozajmljivanju nekih zivotnih namirnica, kratkotrajnom povjeravanju djece na cuvanje i dr.. a u emocionalne susjedske sadrzaje spadaju: medjusobna posjecivanja , zajednicki izlasci, zajednicki odlasci na vikend i ljetovanje i dr.

Medjutim, ovo u cemu se razlikuje nekadasnji zivot u mahali od danasnjeg zivota u novim naseljima je to sto je ovaj potonji u vecini slucajeva sadrzajem osiromasen.

 *

*    *

Migracije stanovnistva

Migracije se dijele po vise svojih osobina . Polazeci od drzavne teritorije, na spoljne i unutrasnje, po trajnosti naseljenosti na trajne, privremene, sezonske, dnevne, po osnovnom pokretacu preseljavanja na udadbene, ekonomske i dr.

Da bi se doslo do odredjenih saznanja o uticaju migracije u Bijeljini, potrebno je vratiti se u proslost i objasniti motive njenog postojanja od samog pocetka formiranja naselja na ovoj teritoriji.

Najstarije stanovnistvo Bijeljine cinilo je muslimansko stanovnistvo, dok je pravoslavno stanovnistvo doseljavano iz Hercegovine.

Postoje saznanja da su stanovnici iz Heregovine dolazili po nagovoru Turaka, a neki sasvim slucajno, te su se naseljavali u okolini Bijeljine.

Po predanju koje je ocuvano kaze se da su neke porodice zbog trgovine silazile iz Hercegovine do Sarajeva, gdje su culi da Turci dijele dosta zemlje na ovom podrucju.

Mnoge od starinackih porodica redovno uvjeravaju da su one najstarije i da su se direktno naselile u grad.Medjutim, neki podaci govore da su se ove porodice (starinacke), ipak naselile u Bijeljinu pocetkom XIX vijeka i to neposredno iz okoline, a da najveci dio vodi porijeklo iz Hercegovine, Crne Gore, Srbije, Turske, Rumunskih oblasti, Austrije, Madjarske, Albanije.

Sva ova raznolikost nije zastupljena od najranijeg postanka grada, nego u razvitku istorijskih dogadjaja.

Bijeljina je nastala u razaranju vojske Eugena Sarajskog, godine 1716. Stanovnistvo koje nije izginulo, iselilo se u razne krajeve.Podaci vojne katastarske evidencije(Glavni Zemaljski muzej-Sarajevo) iz 1722 - 23. godine, spominju svega desetak pravoslavnih porodica. Iz ovog perioda potice naseljavanje rumunske etnicke manjine - Karavlaha iz madjarskog dijela Erdelja u danasnje selo Batkovic.

Od 1739. godine , Beogradskim mirom , Bijeljina je pripala Turcima, te se opet naseljava najvise muslimanskim stanovnistvom. U periodu rata izmedju Turske, Austrije i Rusije,* Bijeljina dobija nove stanovnike - "muhadzere". To su iseljenici iz Bukuresta i Galca iz Rumunije. Nazivi pojedinih dijelova grada do danas su ocuvani po njima (Galac, Bukres).

Najstarije muslimanske porodice , koje i danas imaju svoje potomke u Bijeljini , dosle su iz Alepa-Sirije(danas UAR).

Sredinom XIX vijeka grad je imao oko tri hiljade stanovnika.

Poslije bombardovanja Beograda 1862. godine, Srbija je protjerala ostatke muslimanskog zivlja, koji su se velikom vecinom naselili u Bijeljini. Oni su dosli iz Uzica, Beograda, Sapca i drugih mjesta.

Veci broj porodica dosao je iz Uzica i one danas imaju svoje potomke u Bijeljini. Prvi popis stanovnistva, izvrsen je 1879. godine, te je ustanovljen broj od 6090 stanovnika. Neposredno poslije okupacije Austro-Ugarske, naseljavaju se trgovci Nijemci i Jevreji, a 1882. godine na 3 km od grada, naselili su se Nijemci iz Srema i Banata ( porijeklom iz Virtemberga). Naselje je dobilo naziv FRANC JOZEFSFELD i postojalo je sve do 1942. godine kada su se stanovnici iselili u Njemacku.

Sa Nijemcima, u Bijeljinu su dosli kolonisti Madjari. Oni su se naselili na mjestu danasnjeg naselja Pasine Basce, a jedan dio u sela Brijesnicu i Cadjavicu ( 8 km od Bijeljine ).

Godine 1885. izvrsen je drugi popis stanovnistva, kada je utvrdjeno da grad ima 7807 stanovnika.

Broj stanovnika Bijeljine u periodu od 1895. - 1958.godine 

Godina        Broj stanovnika u Bijeljini 

1895.         9320 

1921.         11013 

1931          13605 

1953          15682(3884 domac.) 

1958          17.000 

U periodu od 1878 - 1910. godine broji tek 2113 kuca. S obzirom na ekonomsko ozivljavanje u tom periodu ( zbog porasta trgovine i zanatstva), mogao bi se ocekivati i veci broj kuca.Medjutim, iseljavanje Muslimana u Tursku dobrim dijelom je doprinijelo gradnji tolikog broja kuca za stanovanje.

Poslije I-og svjetskog rata iz Bijeljine se iselio veliki broj kolonista doseljenih poslije 1882. godine (Nijemaca i Madjara), tako da je Bijeljina 1921. godine brojala svega 11013 stanovnika. Period od 1921-1931. godine ostavio je vece promjene u etnickom sarenilu grada i osjecao se veci prirastaj stanovnistva.

Od 1931 - 1948. godine Bijeljina je izgubila veliki dio stanovnistva. Nesumnjivo je da su gubici u II-om svjetskom ratu najveci razlog. Period okupacije i za stanovnike grada i za njegov dalji razvitak znacio je opstu stagnaciju. Taj period karakterise dolazak novog stanovnistva i odlazak domorodackog stanovnistva na razne strane. Pravoslavno stanovnistvo napustalo je svoje domove i bjezalo preko Drine u Srbiju, a doseljavali su se stanovnici sa podrucja Srebrenice i Vlasenice, privremeno, sklanjajuci se od ratnih strahota.

Poslije oslobodjenja, Bijeljina je dobila novo naselje prema sjeveru (put Bijeljina- Raca) - Gojsovac, naseljen kolonistima iz Krajine (Banja Luke, Sanskog Mosta, Prijedora).Podignuto je naselje Fincijev Salas, sa preko 100 kuca, gdje su naseljene ranije skitnice, gurbeti ( porijeklom iz Indije). "Druga vrsta Roma ( porijeklom iz Egipta) naseljena je u tzv."petom kvartu" (juzni dio grada na periferiji).

Zivjeci sa slavenskim sugradjanima u dugom vremenskom periodu Romi su izgubili vlastiti jezik, obicaje i ostale karakteristike posebne nacije. Odlikuju se zagasitijom puti i karakteristicnim izgovorom naseg jezika sa izrazitim naglaskom na posljednjem slogu rijeci. Po zanimanju su najvise zanatlije , preprodavci starih stvari, a neki su i mesari. Mnogi nose prezimena koja su nastala po zanatu kojim su im se preci bavili, npr. Malovici (tzv. "mal" - stoka) i danas su mesari, Nalbantici (tzv. "Nalbant" - potkivac).Nargilici (tzv. "nargila"- vrsta lule), Kovacevici i dr.

Romi porijeklom iz Indije vrlo lako se zapazaju u gradu: sitni , mrsavi, crnpurasti, crne kovrdzave kose, crnih i veoma izrazajnih ociju. Njihove zene nose se slicno kao i starije generacije Muslimanki, ali kod njih preovladavaju jarke boje, zuta i crvena. Natalitet ove skupine Roma je vrlo visok. Prosjecna porodica broji petero djece. Ranije je bio slucaj kod ovih Roma, da su vrlo rano stupali u brak: djecaci od 13-18 godina, a djevojcice od 12-15 godina. Juznjacke bioloske odlike njihove daleke pradomovine Indije i danas su prisutne: ranije polno sazrijevanje.Skitacka priroda i zov krvi dalekih prostora kojim su se doskitali od Indije do Semberije i danas im neda mira.

Cim dodje proljece , siromasniji krecu u pecalbu sirom Jugoslavije , a vracaju se sa prvim jesenjim kisama . Uprkos skitanju i zivotu u znatno kulturnijoj sredini , ovi su Romi i danas zatvorena etnicka skupina i veoma uspjesno odolijevaju asimilaciji. Jevrejsko stanovnistvobilo je prilicno veliko pred pocetak II-og svjetskog rata (oko 400 Jevreja). U toku rata su skoro istrijebljeni, dobar dio je poslan u koncentracione logore i tamo su tragicno zavrsili, a minimalan broj je sacuvao glavu bjezanjem i sakrivanjem. Poslije rata, nekolicina od njih se odselila u Sarajevo i Beograd , a neki cak u Izrael. Grad od II-og svjetskog rata, sa ekonomskim i drugim razvojem stalno ima tendenciju porasta broja stanovnistva.Generalnim Urbanistickim planom Bijeljine iz 1957. godine , bilo je predvidjeno da ce do 1980. godine Bijeljina imati 23020 stanovnika, ali je popis iz 1981. godine pokazao da Bijeljina ima 31117 stanovnika.

 *

*   *

Motiv migracije stanovnistva

Semberske sume i Semberska zemlja oduvijek su bili osnovni razlozi radi kojih je naseljavano ovo podrucje.Medjutim, zbog velikog broja buna i ratova na ovom podrucju , stanovnici su cesto odlazili , a u mirnije doba dolazili ponovo. Vrlo cesto su i feudalci doseljavali svoje kmetove.

Odlazak na sezonske radove u susjedne krajeve ostao je uobicajen jos od austro-ugarske okupacije. Zimi se islo u "SONLUK", sjecu suma i povremeno na rad na dizanje nasipa. To su ujedno bili jedini izvori zarade izvan poljoprivrede u to vrijeme.

Danas je takodje uobicajen odlazak stanovnistva Semberije na rad u Srem , i to na obavljanje iskljucivo poljoprivrednih poslova. Do pocetka drugog II-og svjetskog rata, Bijeljina je dostigla odredjeni stepen razvoja trgovine i zanatstva, a istovremeno je bila i centar velike razmjene i prodaje poljoprivrednih proizvoda. To su ujedno bili i dovoljni motivi za naseljavanje grada stanovnistvom iz okoline i drugih krajeva.

Poslije II-og svjetskog rata, kao i citavu zemlju , i Bijeljinu je obuhvatilo stalno migriranje radne snage iz poljoprivrede. U vecini slucajeva porodice sluzbenika ostajale su na selu baveci se poljoprivredom(narocito je bilo privlacno zaposljavanje u drzavnoj sluzbi).

Sa donosenjem prvih planskih dokumenata( Urbanisticki plan 1957. godine ) , zapocinje sam proces urbanizacije , koji je u cvrstoj vezi sa procesom industrijalizacije i deagrarizacije.

Usled razvoja industrije u Bijeljini dolazi do potrebe za novom radnom snagom. Grad postaje privlacan i za stanovnistvo sa sela koje se bavi poljoprivredom. Pri tome dolazi do pojave trajnih migracija, tj. preselenja stanovnistva iz okolnih sela u Bijeljinu.

Odlazak u inostranstvo je privremenog karaktera. Po povratku , ekonomski ojacano stanovnistvo gradi nove kuce u gradu , ostavljajuci sembersku poljoprivredu starcima i nejakim osobama.

Dnevni migranti su svoju sigurnost obezbjedili zaposlenjem u gradu ( u privredi , industriji , drustvenim djelatnostima ) , a dopunskim radom u poljoprivredi poboljsavaju standard.

Dnevne i sedmicne migracije:  

Opstina       Ukup.zaposlenih        Rade u opst. u kojoj stan.   [%]         Rade van opst.u kojoj stan.

Bijeljina            14395                   11296                               79                  2987

[%]        Vracaju se svakodn. [%]             radnih mjesta u opst. centru %

 21               433                    3                    92,5

  

Iz navedene tabele vidi se da je kod prostornog razmestaja na teritoriji opstine Bijeljina izrazita koncentracija radnih mjesta u opstinskom centru . Ovakva prostorna distribucija radnih mjesta (sa izrazitom koncentracijom u opstinskom centru ) karakteristicna je za vecinu opstina u BiH. Ona prouzrokuje jak imigracioni pritisak na opstinske centre i velike dnevne migracije na relaciji radno mjesto - mjesto stanovanja.

 *

*   *

Tradicionalna i nova mjesta okupljanja ljudi u Bijeljini/nekad 88.'

Bijeljina je kao i mnogi drugi gradovi nastala na presjeku glavnih saobracajnica.Podsjetimo se Andricevog opisa: "A kasaba i njeno predgradje samo su naselja koja se uvek neminovno razvijaju na glavnim saobracajnim tackama i s obe strane velikih i vaznih mostova . Tako su se i ovde , s vremenom , rojile kuce i mnozila naselja na oba kraja mosta. Kasaba je zivela od mosta i rasla iz njega kao iz svoga neunistivog korena".

Kao sto se vidi iz opisa , Visegrad je nastao oko mosta , a most je istovremeno bio mjesto gtdje se desavalo i rjesavalo.

U Bijeljini je to mjesto "Carsija" , u kojoj su pretezno bili zanatski i trgovacki ducani . U carsiji se nasla tek poneka spratna kuca za stanovanje , u cijem prizemlju su bili ducani .

U toku dana u carsiji se kupovalo , prodavalo , prepricavali dnevni dogadjaji , u "kirhetani" pila kafa , bila je mjesto gdje su se mogle cuti prve novine. I danas , poslije vise od dvije decenije otkako je carsija nestala, u narodu se cesto mogu cuti rijeci " carsija prica...., a sto carsija prica nije daleko od istine", misleci pri tome na grad , koji je preuzeo ulogu carsije.

Uvece, carsija je bila centar okupljanja ondasnje omladine(mladezi), koja se , setajuci tim malim ulicama , ukrasenim sa obje strane ducanima , upoznavala , druzila , te i na taj nacin koristila slobodno vrijeme.

Drugo mjesto okuplanja stanovnistva grada bio je veliki gradski park , koji je bio poznat po svojoj ljepoti , bogatom rastinju i velikom osjecaju ugodnosti, kojim nijedan osjetilac nije bio uskracen. U park se ulazilo tokom citavog dana. Bio je oaza zelenila u centru grada , koja je umornog odmarala, usamljenom nudila drustvo, a drustvo uveseljavala.

Vremenom , park gubi svoju ulogu :

- slabo odrzavanje kao i finansijske nemogucnosti da se povremeno i djelimicno obnavlja unisteno, dovele su ga u fazu skromnog bitisanja.

Povremeno okupljanje stanovnika Bijeljine bilo je drzavnim praznicima , ( 1. maj , 4. juli , 27. juli ) , na istorijskim mjestima vezanim za dogadjaje iz NOR-a u neposrednoj okolini grada u Donjoj Trnovi, Bosanskoj Raci , a igranke za mladez organizovane su u centrima mjesnih zajednica grada. Drinska plaza u Amajlijama bila je privlacno kupaliste i izletiste( svih narodnih slojeva).

Slicno izleti organizuju se i danas , s tim sto se redoslijed promjenio. Drinska plaza u Amajlijama postala je jedan od najjacih centara okuplanja Bijeljinaca u toku ljeta. U vrlo kratkom periodu, nedirnutu prirodu obale Drine unistilo je izgradjeno divlje naselje. Carsiju je zamijenio moderno izgradjen centar grada, koji je ujedno i administrativni centar.

Uredjene pjesacke zone na trgu sa osnovnim sadrzajima parterne arhitekture ( klupe za sjedenje, fontane , zelene i cvijetne povrsine, stara lipa pored zgrade Doma omladine, spomen obiljezja), centar su danasnjeg okuplanja ljudi. Na Trgu Oslobodjenja odrzavaju se sve javne manifestacije.To je ujedno setaliste na kojem se sastaje mladez, da bi se nakon toga razisla po restoranima ili "kaficima".

Pijace su oduvijek zauzimale znacajno mjesto okupljanja ljudi. Do pred kraj II-og svijetskog rata Bijeljina je imala 5(pet) pijaca (marvena, jagnjeca na Orudzic - meraji, "drvena pijaca" u blizini katolicke crkve, zitna pijaca pred danasnjom zgradom Skupstine Opstine, zelena pijaca (zenska pijaca, jer su zene iskljucivo prodavale povrce u blizini pravoslavne crkve).

Danas postoje 2(dvije ) pijace: Zelena pijaca u blizini nekadasnje Zenske pijace i Stocna pijaca.

Teznja ljudi za okupljanjem na odredjenom mjestu stara je koliko i grad. Odredjeni prostori sluzili su za zadovoljavanje potrebe za okupljanjem (plaze, trgovi, parkovi , kafane, pozorista , stadioni, fontane i dr.).

  U postupnim i harmonicnim intervalima , ljudskim aktivnostima gradjeni su novi dijelovi grada, ali ne uvijek u skladu i sa disanjem cjeline.

Istovremeno , stari dijelovi grada zamijenjivani su novim.Recimo onda je staru carsiju zamijenio trg sa svim svojim sadrzajima, okruzen administrativnim i drugim objektima.